Crkva Svetog Nikole u Foči

Nekada su se u gradu Foči nalazile dvije crkve. Jedna se nalazila u centru grada iznad tadašnjeg trga i pazarišta. Tu crkvu su porušili Turci i 1501. godine na njenim temeljima podigli Carevu džamiju. Druga crkva nalazila se u Kaurskom polju na desnoj obali rijeke Ćehotine. U popisu fočanskog hasa iz 1470. godine, vidi se da je ta crkva imala svoje kaluđere i vjerovatno je pripadala Mileševskoj mitropoliji. Kada se 1886. godine, na desnoj obali rijeke Ćehotine gradila austrougarska kasarna, pronađeno je staro pravoslavno groblje i tada su u groblju otkopane dvije teške monolitne škrinje u koje su sahranjivanji crkveni velikodostojnici. Kamene škrinje su veličine 222 x 95 x 80 cm.  U njima su uklesana udubljenja u obliku ljudske figure dimenzija 195 x 80 x 32 cm. Jedna kamena škrinja danas se nalazi ispred zgrade Muzeja u Foči, a druga je 1934. godine prenesena u Zemaljski muzej u Sarajevo. Nedavno je, prilikom iskopavanja za temelje sportske dvorane, u blizini pronađenih kamenih škrinja, iskopano sedam monolitnih kamenih stećaka. Različitih su dimenzija. Na tri stećka su ornamenti. U odnosu na površinu stećka, stilizovani ornamenti mača, krsta i vijenca vinove loze su ispupčeni. Ovi stećci danas se nalaze u porti Hrama Svetog Save (u izgradnji) u Foči.

Kako su obje pomenute crkve srušene, a nakon silnih molbi i podmićivanja turske vlasti su dozvolile da se sagradi bogomolja i za pravoslavne vjernike.Tako je 1857. godine izgrađena  crkva posvećena Svetom Nikoli. Nalazi se sa južne strane Foče uz Ćehotinu, ali je udaljena od obale nepun kilometar.

Porodica Vladisavljević, zapravo Savka Vladisavljević, udato Jovičić, poklonila je sa svojim dvjema sestrama  zemljište na kojem će se sagraditi ovaj hram. Ona je bila dubrovčanka i sahranjena je u porti crkve.

Glavni neimar biješe Spasoje Vulić. Crkva je imala dvanaest kubeta koje je uklonila Austro-Ugarska. Građena je u stilu modifikovane raške građevinske škole sa tri ulaza. Glavna, zapadna kapije, naglašena je polukružnim kamenim lukom i dekorom narodne ornamentike. Luk je ukrašen izrezbarenom raširenom vinovom lozom.

Crkva ima prelijep ikonostas, propovjedaonicu i vladičanski sto U unutrašnjosti crkve monumentalno djeluju dvije lijepo izvajane kamene figure lava koje se nalaze iznad vladičanske stolice, poput onih u Studenici i Dečanima. Freske koje se nalaze u unutrašnjem dijelu crkve su od neprocjenjive vrijednosti: Četvorica jevandjelista, i Svete trojice na nebu crkve su izuzetno umjetničko djelo. kao i druge. Hram ima više ikona iz 16, 17. i 18. vijeka, koje su živopisali Georgije Mitrofanović, italokritski slikari, zatim srpski i ruski majstori itd.
U riznici fočanske crkve čuvaju i fočansko Četverojevanđelje, koje je prilikom jedne posete ovdašnjem hramu darovao vladika crnogorski Petar Petrović Njegoš. Na Jevanđelju je svojeručno ispisana i Njegoševa posveta.

Kada je izgrađena, unutrašnjost crkve prekrivala je kamena konstrukcija sastavljena iz niza kapelica.koje su uklonjene 1878. godine. Na kamenoj ploči iznad glavnog ulaza upisan je datum: 20. septembar 1875. godina.

Tokom drugog svjetskog rata crkva je bila paljena i opljačkana. Odnijeti su vrijedni predmeti kao i dragocijene ikone, spaljeni ljetopisi i biblioteka.

Crkva je imala drveni zvonik do 1973.godine, pa je 1975. godine, po projektu Ratka Popadića sagradjen novi od čvrstog materijala. Crkvu je osvetio Mitropolit Vladislav 23. oktobra 1978. godine.

U okviru graditeljske cjeline hrama Svetog Nikole u Foči nalazi se i Srpska škola, koja se svrstava među tri najstarije škole u BiH.
Srpska škola radila je sve do 1918. godine i bila je centar oko kog se okupljala srpska omladina, ali i stariji mještani.